De Kōdō-ceremonie, of de kunst van geur in Japan

Er zijn beschavingen waarvan de codes en tradities de tand des tijds doorstaan. De Japanse beschaving is er zo een. De Japanse cultuur staat bekend om haar verfijning, precisie en subtiliteit en herbergt verborgen schatten die slechts door een handvol ingewijden worden gekend, beheerst en voortgezet. Dankzij de sterke banden met Nippon Kōdō, een Japans wierookmerk dat al sinds 1575 bestaat, kreeg Estéban het voorrecht een van de meest besloten rituelen bij te wonen: de kōdō-ceremonie (letterlijk «de weg van de wierook»). Deze eeuwenoude kunst, gebaseerd op reukzin en concentratie, werd vroeger beoefend door samoerai vóór een veldslag, zenmonniken en enkele leden van het keizerlijk hof. Een terugblik op een fascinerende en intieme kennismaking…

Het ontstaan van een kunst Kōdō :

De kōdō-ceremonie wordt beschouwd als de derde (en waarschijnlijk moeilijkste) van de drie traditionele Japanse kunsten, na de bloemenceremonie (kadō) en de theeceremonie (chadō). Deze op het eerste gezicht eenvoudige activiteit (het ruiken en waarderen van de geur die vrijkomt uit verwarmd kostbaar hout) is aan strikte regels gebonden: woorden, gebaren en houdingen hebben elk een heel specifieke rol, geërfd van eeuwenlange beoefening (waarschijnlijk geformaliseerd rond de 16^e eeuw, hoewel wierook al in de 6^e eeuw in Japan werd geïntroduceerd). Wierook maakt in het algemeen integraal deel uit van de Japanse levenskunst, of het nu gaat om het parfumeren van kamers en kleding of om het eren van voorouders.

Hoewel de beoefening van kōdō in de vorige eeuw enige populariteit genoot, is deze tegenwoordig bijzonder weinig bekend, temeer daar de opleiding ervan in Japan slechts door twee scholen wordt aangeboden: de Oie-school, met een zeer artistieke benadering, en de Shino-school, met een meer spirituele benadering. Elk van deze scholen telt slechts één «grootmeester», een titel en roeping die al 500 jaar van generatie op generatie worden doorgegeven, net als de grondstoffen waarmee zij werken: sommige houtsoorten die tijdens deze ceremonies worden gebruikt, zijn eeuwenoud. Stel u dus de ontroering voor die men kan voelen wanneer men dezelfde zintuiglijke ervaring beleeft als een shogun *, dichter of aristocraat uit die tijd. Het is een emotionele reis waarop niemand voorbereid kan zijn.

*shogun: samoerai van hoge rang

Het spoor van een schat:

De oorsprong van kōdō is in nevelen gehuld… Volgens de legende zou een stronk geurig hout – vermoedelijk jinko – in 595 zijn aangespoeld aan de kust van het eiland Awaji. Vissers zouden, gefascineerd door de bijna bovennatuurlijke geur die vrijkwam uit de in het vuur geworpen fragmenten, zich hebben gehaast om hem aan de keizer aan te bieden. Sommige van deze houtsoorten, die al 1.000 jaar worden bewaard, behoren nog altijd tot de schatten van het Keizerlijk Hof, waar ze bewondering en begeerte blijven opwekken. En niet zonder reden: het kostbare hout dat bij dit soort ceremonies wordt gebruikt, is een ware schat. De prijs van de zeldzaamste soorten kan oplopen tot €850 per gram, wat nog bijdraagt aan het prestige van deze ceremonie, die is voorbehouden aan grote evenementen en eregasten.

Spelen om te leren ruiken:

De beoefening en ontdekking van kōdō verlopen meestal via ‘spellen’ waarmee men vertrouwd raakt met de verschillende soorten geurig hout, met als doel ze te onthouden. Er bestaan bijna 300 spellen, maar ‘Genji-ko’ (het spel waaraan wij deelnamen) is zeker het bekendste, omdat het gebaseerd is op een ander monument van de Japanse cultuur: ‘Het verhaal van Genji’, een bundel gedichten uit de 11de^de eeuw die het leven van de hovelingen uit die tijd beschrijft.

Elk hoofdstuk van deze bundel wordt visueel geïllustreerd door een kalligrafisch symbool en olfactorisch door een combinatie van kostbare houtsoorten. Tijdens de voorbereiding van het spel kiest de ceremoniemeester namelijk 5 verschillende soorten wierookhout, waarvan hij elk in 5 stukken snijdt, en plaatst hij de 25 fragmenten in papieren enveloppen. Vervolgens worden de 5 enveloppen geselecteerd die tijdens de ceremonie van die dag worden gebruikt. Wiskundig gezien bestaan er zo 52 mogelijke houtcombinaties – evenveel als het aantal hoofdstukken in Het verhaal van Genji (zonder inleiding en slot).

Het doel van het spel? De aard van elk geroken stuk hout herkennen aan de hand van de geur, om zo de juiste combinatie (en dus het juiste hoofdstuk) te noemen. De 5 stukken kunnen van hetzelfde hout afkomstig zijn, allemaal verschillend zijn of gedeeltelijk identiek zijn (sommige afkomstig van dezelfde stronken en andere niet). Hoewel het verhaal intrigerend is, blijkt de opdracht niet minder lastig…

Kōdō, Een zeer gereguleerde ceremonie:

Als men spreekt over het « beluisteren » van wierook in plaats van het « ruiken » ervan, is dat om de concentratie te benadrukken die voor deze oefening nodig is, vergelijkbaar met de concentratie die nodig zou zijn om naar een nauwelijks hoorbaar geluid te luisteren. Het parfum van deze kostbare houtsoorten is zo subtiel dat het wordt gewaardeerd via een nauwkeurig ceremonieel dat de deelnemers met het grootste respect in acht nemen.  

Het verloop van het spel

1. Om te beginnen stelt de ceremoniemeester de wierookbranders samen waarin de stukjes hout die tijdens de sessie worden « beluisterd » zullen worden geplaatst: keramische recipiënten met binnenin een stukje houtskool, dat meteen met as wordt bedekt (om de gloed te behouden). Een micaplaat, die in evenwicht boven op de askroon wordt geplaatst, dient als ondergrond voor het wierookhout, dat zo zijn geurspoor verspreidt zonder te verbranden.

• Zodra de eerste wierookbrander is samengesteld, vertrouwt de ceremoniemeester hem toe aan de eerste gast, die hem « waardeert » voordat hij hem op een stoffen vierkant voor zich plaatst – een teken voor de volgende deelnemer dat die het voorwerp zelf kan vastnemen –. Zo gaat het verder voor alle deelnemers. Vijf wierookhouders circuleren op deze manier in een bepaalde volgorde, totdat alle gasten kennis hebben genomen van de geurige houtsoorten die willekeurig door de grootmeester zijn geselecteerd.

De juiste beweging: Om de wierook op de juiste manier te « waarderen », moet een specifieke beweging worden aangenomen: > Neem eerst het recipiënt met je rechterhand vast en plaats het op je linkerhandpalm, > Zorg ervoor dat de « luisterlijn »* van het recipiënt naar je toe gericht is, . > Bedek de askroon hermetisch met je rechterhand, maar laat tussen duim en wijsvinger een spleet vrij zodat een ‘parfumsschoorsteen’ naar je neus ontstaat. > Observeer ten slotte 3 diepe inhalaties (en niet meer) van het verspreide parfum en let erop dat je opzij uitademt (altijd naar rechts), om de rookkrullen niet te verstoren.

• Tot slot geeft elke gast zijn antwoord over de verschillende geroken houtsoorten. Op een vooraf ingevuld perkament geeft hij de combinatie aan die hij denkt te hebben herkend – aan de hand van de beroemde gekalligrafeerde symbolen (bijv.: als de eerste 4 geroken houtsoorten ons hetzelfde lijken en de 5^de anders, moet het symbool worden gekozen dat 4 eerste stokjes toont die bovenaan met elkaar verbonden zijn en het 5^de stokje afzonderlijk (van links naar rechts gelezen)):

• Alle antwoorden worden vervolgens door een kalligraaf verzameld en op een perkament genoteerd, die ook de punten bijhoudt. De meester onthult vervolgens het juiste antwoord en de deelnemer met de hoogste score (dat wil zeggen: degene die het grootste aantal houtsoorten correct heeft geïdentificeerd) ontvangt het perkament cadeau. Een eer die ons dankzij de expertise van ons team ter plaatse ten deel is gevallen.

• Na deze prijsuitreiking begroet de gastheer van de ceremonie alle gasten, die eveneens het hoofd buigen met de handen samengevouwen als teken van eerbied. De kōdō-ceremonie wordt officieel afgesloten. Iedereen vertrekt met een glimlach, verheugd dat zij dit moment van concentratie en verfijning hebben gedeeld in het gezelschap van andere parfumliefhebbers. Zou de grootste ‘magische kracht’ van wierook niet juist zijn dat het mensen uit alle windstreken kan samenbrengen in eenzelfde spirituele beweging? Na deze ervaring zijn wij daar diep van overtuigd…

Laten we de emotionele reis voortzetten

Het ritueel van wierook is meer dan een traditie: het is een ware ervaring voor de zintuigen en de ziel. Met zijn grote verscheidenheid aan Japanse wierook verlengt Estéban de verfijning en vernieuwt het uw geursfeer eindeloos. Onze Japanse wierook wordt in Japan gemaakt van natuurlijke grondstoffen: specerijen, geurige houtsoorten, wortels, planten en plantaardige harsen, die fijn worden vermalen en vervolgens worden gemengd met water en een plantaardig bindmiddel. De kwaliteit is te danken aan een evenwicht tussen eeuwenoude knowhow en recenter technologisch onderzoek.  Terwijl het wierook opbrandt, heeft het de kracht om een sfeer te creëren die bevorderlijk is voor welzijn en ontspanning; eenmaal opgebrand verspreidt het nog enkele uren een geurspoor. Denk hieraan tijdens uw volgende reis: de hotelkamer of het vakantiehuis zal zo vertrouwder aanvoelen…