Historia i symbolika wachlarza
Więcej niż dodatek dopełniający strój czy praktyczny przedmiot pozwalający ochłodzić się jednym ruchem nadgarstka, wachlarz jest tajemniczym, pełnym symboliki przedmiotem o licznych zastosowaniach, z których niektóre mają kilka tysięcy lat. Estéban zabiera Was w podróż odkrywającą ten przedmiot bogaty w kulturę i historię…
Wachlarz jako narzędzie władzy i ochrony
Pierwsze ślady istnienia wachlarza odnajdujemy w starożytnym Egipcie. Pierwsze wyrafinowane wachlarze były wówczas zarezerwowane dla elity rządzącej. O ile wachlowanie się palmami i innymi szerokolistnymi gałęziami było oczywiście bardzo powszechne w tych suchych krainach, o tyle wachlarze z piór, zwłaszcza strusich, były przywilejem faraonów. Pióro, pochodzące od istoty łączącej niebo z ziemią i potrafiącej wznieść się wysoko w powietrze, symbolizowało bowiem ochronę, jaką władca zapewniał swojemu ludowi (prawdopodobnie jest to jedno ze źródeł wyrażenia „wziąć pod swoje skrzydła”). Królowie wielu cywilizacji uczynili z piór atrybut królewski - wykorzystywano je w koronach, berłach… i wachlarzach. U Egipcjan wybór strusich piór miał również szczególne znaczenie. Ze względu na swój wyjątkowy kształt - jednakową szerokość po obu stronach osi środkowej, czego nie obserwuje się w przypadku innych piór - było ono atrybutem bogini Maat, bogini sprawiedliwości, prawdy i prawości. Była to ważna symbolika dla faraona, który powinien podejmować właściwe decyzje dotyczące spraw królestwa.
Wachlarz w rytuałach religijnych
Historia władzy - zwłaszcza religijnej - przypisuje wachlarzowi również inną, co najmniej… ezoteryczną funkcję. Starożytne źródła greckie wspominają o powracającym problemie much opanowujących ołtarze przeznaczone dla bogów, na których regularnie składano ofiary w postaci żywności. Wachlarz, nazywany wówczas esmouchoir, pozwalał chronić żywność przed muchami, będącymi ważnymi nosicielami epidemii. Późniejsze przejęcie przez Kościół katolicki flabellum (dużego wachlarza z piór lub liści osadzonego na długim drążku) podtrzymało tę tradycję, opartą na wierze, że poruszające się powietrze pozwala odpędzać złe duchy (w chrześcijańskiej wyobraźni muchy kojarzone są z chorobami, grzechem i diabłem). Dlatego w pobliżu ołtarzy często umieszczano flabella, których zadaniem była ochrona kielichów przed złowrogimi duchami.
Wachlarz w Azji
Również w Azji muchy nie cieszyły się dobrą opinią: w Kojiki, starożytnym tekście zawierającym różne japońskie opowieści mitologiczne, odgłosy złych duchów porównuje się do brzęczenia roju much. Idea wachlarza jako narzędzia „oczyszczenia” była tak głęboko zakorzeniona, że na japońskim dworze cesarskim ich wytwarzaniem zajmowali się kapłani buddyjscy. Tak zaprojektowane wachlarze pozwalały nie tylko odsuwać złowrogie podmuchy, lecz także „przesiąkać” świętymi tekstami, wcześniej nadrukowanymi na panelach wachlarza, podczas wachlowania się nim!
Od samego początku wachlarz był ściśle związany ze sferą sacrum. Pierwsze znane Europie „świeckie” zastosowania wachlarza zawdzięczamy Jedwabnemu Szlakowi, który umożliwił import przedmiotów i produktów z Azji. W zbiorowej wyobraźni wachlarz jest bowiem przedmiotem chińskim lub japońskim. I słusznie…
Ewolucja wachlarza na przestrzeni czasu
Wachlarze stałe i składane
Początkowo wachlarze były stałe, nazywano je wówczas wachlarzami „ekranowymi”. Wykonane z piór, drewna lub splecionych roślin, wachlarze przymocowane do uchwytu były bardzo przydatne do ochładzania się, ale nie zawsze praktyczne, zarówno ze względu na rozmiar, jak i sposób użycia (największe wymagały osoby do ich noszenia - funkcji niezwykle honorowej w starożytnym Egipcie).
Wachlarze te stopniowo zastępowano wachlarzami „składanymi”, wygodniejszymi dzięki możliwości złożenia. Zbudowane z cienkich, niezależnych listewek drewnianych lub kościanych, połączonych wstążką, są wzmiankowane w Europie już w czasach Cesarstwa Rzymskiego, a także w Azji od VII wieku p.n.e. Oprócz funkcji wentylacyjnej i ozdobnej zyskały kolejne zastosowanie, gdy drewniane listewki zastąpiono metalem: stały się znakiem rozpoznawczym na polu bitwy lub bronią do obrony podczas walki na miecze, używaną przez klasę samurajów w feudalnej Japonii.
Wynalezienie japońskiego sensu
Ten model wachlarza przetrwał aż do wynalezienia japońskiego sensu (lub ogi) w VII wieku naszej ery. Według niektórych ówczesnych przekazów Chińczycy żałowali, że nie mogli przypisać sobie tego wynalazku, tak praktycznego, a zarazem estetycznego. I rzeczywiście, pierwsze składane wachlarze dotarły do Chin stosunkowo późno, za panowania dynastii Song (960-1279).
Zainspirowany skrzydłami nietoperza japoński składany wachlarz składa się z bambusowych prętów lub drewnianych listewek połączonych nitami na jednym końcu i spiętych arkuszem papieru złożonym w harmonijkę. Sztuka składania jest ważnym elementem kultury japońskiej, w której origami kryje całą filozofię, dlatego nie dziwi, że to właśnie w Japonii narodził się słynny „składany” wachlarz, używany do dziś.
Wyrafinowanie japońskich wachlarzy
Podobnie jak w wielu innych dziedzinach, Japonia ceni wyrafinowanie. Składane wachlarze szybko zyskały status niemal dzieł sztuki. Drewniane, często lakierowane konstrukcje wykonywano z pachnących gatunków drewna, takich jak drzewo sandałowe czy hinoki, znane również jako cyprysowiec japoński, zapewniających delikatny zapach osobie trzymającej wachlarz i jej rozmówcy. Centralną część wachlarza wykonywano natomiast z papieru washi (papieru z włókien morwy, szczególnie wytrzymałego) lub z jedwabiu, zależnie od przeznaczenia i rodzaju wachlarza. Japoński sensu był bowiem czymś znacznie więcej niż codziennym dodatkiem…
Wachlarz jako prawdziwa sztuka życia
Wachlarz w codziennym życiu Japończyków
Aż do czasów współczesnych sensu był obecny w każdym aspekcie życia Japończyków. Jako dodatek zarówno kobiecy, jak i męski, nie ma większego zachodniego odpowiednika, tak liczne są jego symbole i funkcje.
W kulturze, w której przez długi czas uznawano podawanie przedmiotów bezpośrednio z rąk do rąk za niegrzeczne, wachlarz umożliwiał przede wszystkim nawiązanie kontaktu między ludźmi i prowadzenie swoistego dyskretnego dialogu między rozmówcami. Złożony pozwalał coś wskazać bez konieczności wskazywania palcem; rozłożony służył jako improwizowana tacka do podania komuś przedmiotu. Ze względu na swój rozwijający się kształt, wachlarz rozszerza się w miarę rozkładania, mógł również symbolizować duchową drogę, otwarcie i nabieranie rozmachu. Podarowanie wachlarza pozwalało przekazać życzenia pomyślności („niech Wasze życie i bogactwo rozwijają się jak ten wachlarz”). Jako narzędzie uprzejmości i dobrych manier wachlarz pozwalał również dyskretnie zasłonić śmiech lub pełnić funkcję ochronnej bariery podczas powitań czy składania kondolencji (wachlarz wyjmowano wówczas z kimona i kładziono między rozmówcami). Również dziś w Japonii podarowanie wachlarza jest mile widzianym gestem, choć w odróżnieniu od dawnych czasów nie trzeba wcześniej pisać krótkiej wiadomości do odbiorcy, umieszczanej bezpośrednio na papierze, z którego wykonany jest wachlarz. Znajdując się tak blisko oczu właściciela, wiadomość zyskuje szczególną wymowę. Zastosowanie wachlarza jako podłoża do pisania bardzo często pojawia się w romantycznych opowieściach i baśniach kultury japońskiej, nadając wachlarzowi rolę niezwykle poetyckiego posłańca i ambasadora.
Wachlarz w sztuce japońskiej
Jak mówić o znaczeniu wachlarza w Japonii, nie wspominając o jego wielowiekowym zastosowaniu w tańcu, zwłaszcza gejsz, teatrze, takim jak Nō czy Kabuki, oraz sztukach walki? Istniała nawet specjalna nazwa wachlarza określająca dodatek, za pomocą którego gejsze wykonywały słynny taniec z wachlarzem, czyli sekwencję póz przedstawiających historię i czerpiących z konwencji teatralnych: Mai-ōgi, najczęściej wykonany z jedwabiu i ozdobiony wspaniałymi wzorami. W tradycyjnym teatrze każdy aktor miał wachlarz, który odzwierciedlał charakter postaci i podkreślał gesty. Ta forma teatru, znana z oszczędności środków, nadawała wachlarzowi wiele znaczeń: mógł przedstawiać wiosło, miecz, nóż lub tacę. Czasami symbolizował również śnieg, deszcz albo słońce. Wreszcie w niektórych sztukach walki wachlarz można było włączyć do technik walki służących rozbrojeniu przeciwnika.
Widać zatem, że wachlarz, daleki od bycia gadżetem czy detalem stroju, jest przedmiotem bogatym w znaczenia i symbole, równie złożonym i wyrafinowanym, jak prosta i prymitywna jest jego konstrukcja.
Oficjalny wachlarz Estéban na licencji Paris 2024
Obowiązkowy produkt na całe lato, który można zabrać wszędzie! Na stadion, na świeżym powietrzu czy do środków transportu, aby cieszyć się orzeźwiającym, cytrusowym powiewem przez cały dzień. Skuś się na ten piękny pachnący wachlarz Citronnelle & Menthe, piękny pachnący przedmiot wyprodukowany we Francji z litego drewna, który można bez końca ponownie perfumować za pomocą odświeżacza powietrza Citronnelle & Menthe.
